Edebi Sanatlar

Teşbih (Benzetme)

Aralarında türlü yönlerden benzerlik ilgisi bulunan iki şeyden zayıf olanı nitelikçe daha üstün olana benzetme sanatıdır. 
Benzetmede dört öğe bulunur: 
Benzeyen (zayıf olan)
benzetilen (üstün olan)
benzetme yönü
benzetme edatı
Bunlardan ilk ikisi temel öğe; son ikisi yardımcı öğedir.

Eviniz kutu gibi küçücük bir evdi
Bin atlı akınlarda çocuklar gibi şendik
Bin atlı o gün dev gibi bir orduyu yendik
Gül tenli, kor dudaklı, kömür gözlü sürmeli
Garibanlar yolunuyor kaz gibi
Yaslı gelin gibi mahzun mu bilmem
Gül yüzünde güller açar

Geceleri gölgem yollarda donar
Kar gibi kürürüm kendi gölgemi

Gözlerimiz kurşun elimiz bıçak
Severken öldürdük güzellikleri

Şiir bir cennet bahçesi
Girmeyene anlatılmaz

Şiir toprak kokusudur
Şiir damla damla sudur

Yarin dudağından getirilmiş
Bir katre alevdir bu karanfil

Benzetme öğelerinin kullanılışına göre benzetme, çeşitlere ayrılır:

a. Tam Benzetme (ayrıntılı benzetme)

Benzetme unsurlarının tümü kullanılarak yapılan benzetmedir.

Ali aslan gibi cesurdur 
Cennet kadar güzel vatanımız var.

b. Kısaltılmış Benzetme

Benzetme yönü söylenmemiş benzetmelerdir.

Sen de baban gibisin. 
Nokta kadar ağzı vardı.

c. pekiştirilmiş benzetme


Benzetme edatı bulunmayan benzetmelerdir.

Aşk pırıl pırıl, ilâhî bir mumdur.
Yumuşak bir el olmuştu saçlarımda rüzgâr 
Akşam, yol gibi gezer.
Sükûn su gibi dolar.

EDEBİ SANATLAR

d. Teşbih-i Beliğ (Güzel Benzetme, Yalın Benzetme)



Benzetme unsurlarından ikisi, temel öğeler, kullanılarak yapılan benzetmedir.

Dudaklarının arasından inci dişleri kendini gösteriyordu.
Kad kıyâmet gamze âfet zülf fitne hat belâ
Çihre gül sîne semen çeşm-i mukahhal nergis
Ceylan gözlüm.
Sırma saçlım
Gül yüzünde güller açar.
O adam tilkinin biridir.
Ölüdeniz Muğla’dadır. 

2. İstiare


Bir sözü benzerlik ilgisiyle kendi anlamı dışında kullanmaktır. Yani bir kelimeyi kendisine benzeyen başka bir varlığın yerine kullanmaktır. 

Benzetmenin asıl öğelerinden (benzeyen-benzetilen) biriyle yapılan benzetmedir. 

İkiye ayrılır:

a. Açık İstiare


Kendisine benzetilen öğe ile yapılır. Benzeyen öğe kullanılmaz.

Gökyüzünün kandilleri (yıldız) yanmıştı
Bir med zamanı gökyüzü kurşunla (bulut) örtülü
Havada bir dost eli (rüzgâr) okşuyor tenimizi
Doya doya sevemedim kuzumu (çocuk)

Bir gün gelecek sen de perişan olacaksın
Ey gonca (sevgili) bu cemiyeti her dem mi sanırsın

İki kapılı bir handa
Gidiyorum gündüz gece”

Aslanlarımız bu maçta da iyi mücadele etti.

b. Kapalı İstiare


Benzeyen öğe ile yapılır, kendisine benzetilen söylenmez. Ama benzerlik yönü ya söylenir ya da anlaşılır. 

Her kapalı istiarede aynı zamanda bir teşhis sanatı görülür.

Boynu bükük adalar tanıyor sanki bizi. (insan; boynu bükük, tanıyor)

Yüce dağların başında
Salkım salkım olan bulut (üzüm; salkım salkım)

Ahmet, kükreyerek rakibinin üzerine saldırdı. (aslan; kükreyerek)
Bükün boynunuzu bayraklar bükün. (insan; bükün boynunuzu)
Çamlar hüzünlü, yollara düşmüş söğüt çınar (insan; hüzünlü, yollara düşmüş)
Yedi yıl süren hikâyemizi dinlemiş ihtiyar çınardan. (insan; ihtiyar)

c. Yaygın İstiare


Benzeyenle kendisine benzetilen arasındaki birden çok benzerlik ilgisi sırasıyla anlatılarak benzetme yapılırsa buna yaygın istiare (temsili istiare) denir. Ama iki unsurda biri söylenir. Bu yönüyle yaygın benzetmeden ayırt edilir.

Artık demir almak günü gelmişse zamandan
Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan
Hiç yolcusu yokmuş gibi sessizce alır yol
Sallanmaz o kalkışta ne mendil ne de bir kol.

Burada insan (ruh) bir “sessiz gemi”ye benzetilmiş, dünya da bir “liman” olarak değerlendirilmiştir.

3. Mecaz-ı Mürsel (Ad Aktarması)

Benzetme amacı güdülmeden bir sözün, aralarındaki ilgi dolayısıyla bir başka söz yerine kullanılmasıdır. Bu sanatta benzetme amacı olmaz. İç-dış, parça-bütün, neden-sonuç, sanatçı-yapıt, yer-insan, yer-olay, netice-olay gibi ilgiler vardır. yani bunlardan biri söylenerek diğeri kastedilir. 

Dalgalan sen de şafaklar gibi ey nazlı hilâl (bayrak)
Bereket yağıyor; çiftçinin yüzü gülecek. (yağmur; çünkü yağmur bereket getirir)
Ayağını çıkarmadan girebilirsin. (ayakkabı)
Bu olaylara Ankara sessiz kalıyor. (Ankara’daki siyasiler)
Orhan Veli’yi okur musun? (eserlerini)
Sobayı yakmak. (içindeki odunu)
Feneri yakmak. (içindeki fitili)
Sınıf ayağa kalktı. (öğrenciler)
Anadolu hepinize hınç, şüphe ve emniyetsizlikle bakıyor. (Anadolu halkı)
O günlerde Konya’nın nasıl yaşadığını ve ne düşündüğünü bilemiyoruz. (Konya halkı)

4.KİŞİLEŞTİRME(TEŞHİS)

İnsan dışındaki varlıklara insanda bulunan özellikleri kazandırma.

-Çatma kurban olayım çehreni ey nazlı hilal!

Göğün mağrur bakışlı bulutları

5. İNTAK(Konuşturma)

İnsan dışı varlıkların konuşturulmasıdır.

Sordum sarıçiçeğe\Sen beni bilir misin?

Çiçek dedi derviş baba\Sen Yunus değil misin?

Dolap niçin inilersin / Derdim vardır inilerim.6. TENASÜP (UYGUNLUK)Anlamca birbiriyle ilgili olan sözcükleri bir arada kullanmaktır.Yine bahar geldi, bülbül sesindenSada verip seslendi mi yaylalar
Çalınsın saz, keman, santur, kanun hoş makam ileOkunsun şarkılar dil besteler mahurdan sadâlarla

Aşk derdiyle hoşem el çek ilacımdan tabib

 Kılma derman kim helakim zehri dermanındadır

7. MECAZIMÜRSEL (Ad Aktarması)

Bir sözü benzetme amacı gütmeden başka bir sözün yerine kullanmaktır. Ad aktarmasında çeşitli anlam ilişkileri vardır.

İç-dış ilişkisi

Çaydanlık kaynıyor. (çaydanlıktaki su kastediliyor.)

Tabağını bitirmeden sofradan kalkma. (Tabaktaki yemek kastediliyor.)

Keseme uygun bir ev arıyorum. (Kese söylenmiş, içindeki para kastedilmiş.)

Parça-bütün ilişkisi

Çatma, kurban olayım çehreni ey nazlı hilal (Bayrağın bir parçası olan hilal söylenerek bayrak kastedilmiş.)

Marmara’da her yelken uçar gibi neşeli. (Yelken geminin bir parçasıdır.)

Neden-sonuç ilişkisi

Gökten bereket yağıyor. (Berekete yağmurun bir sonucudur.)

Ölüm indirmede gökler. (Bomba ölüme yol açar.)

Sanatçı-eser ilişkisi

Necip Fazıl’ı okudun mu? (Necip Fazıl’ın eserleri)

Tamburi Cemil Bey çalıyor eski plakta. (Cemil Bey’in eseri)

Yer -insan ilişkisi

Bu hayalle uyur Bursa her gece. (Bursa’da yaşayanlar)

8. MÜBALAĞA (Abartma)

Sözün etkisini güçlendirmek için bir şeyi gerçekte olduğundan daha büyük veya daha küçük gösterme sanatıdır.

Bir ah çeksem karşıki dağlar yıkılır.

Gözyaşım değirmeni yürütür.

9. TEZAT

Aynı varlığın, olayın, durumun birbirine karşıt iki yönünü bir arada belirtmek ya da birbirine karşıt kavramlar arasında ilgi kurmaktır.

Ağlarız gülünecek halimize

Hiçbir ses sessizlik kadar haykırmıyor kulağıma

Hiçbir renk gecenin karanlığı kadar

10. TECAHÜLİARİF (Bilmezlikten Gelme)

Anlam inceliği oluşturmak için, bilinen bir gerçeği bilmiyormuş gibi anlatma sanatıdır.

Şakaklarıma kar mı yağdı ne var

Benim mi Allah’ım bu çizgili yüz

11. TENASÜP (Uygunluk)

Aralarında anlam bakımından ilgi ve uygunluk bulunan sözcükleri bir arada kullanma sanatıdır.

Terziye kumaş gelmiş düşünür ki ne kese

Ölçtü biçti baktı ki ne cep olur ne kese

Bahar mevsimidir hemdem-i saba olalım

Gül ve dost kokusuyla âşinâ olalım

Biz biliriz işimizi işimiz kimseden sorulmamıştır

Kılıçla, topla, tüfekle, mızrakla

Başımız bir kere eğilmemiştir

12. HÜSNİTALİL (Güzel neden bulma)

Sebebi bilinen bir olayın meydana gelişini, gerçek nedeninin dışında hayali, güzel bir nedene bağlamadır.

Güzel şeyler düşünelim diye

Yemyeşil oluvermiş ağaçlar

13. KİNAYE (Değinmece)

Bir sözü hem gerçek hem gecaz anlama gelebilecek şekilde kullanma sanatıdır. Kinayede asıl anlatılmak istenen mecaz anlamdır.

Şu karşıma göğüs geren

Taş bağırlı dağlar mısın

Usta, çırağın elinden tuttu.

Gülü seven dikenine katlanır.

14. TEVRİYE (İki anlamlılık)

İki anlama gelebilen bir sözü her iki anlamını da düşündürecek biçimde kullanma sanatıdır.

Bu kadar letafet çünkü sende var

Beyaz gerdanında bir de ben gerek (Bu dizelerde “ben” kelimesi hem vücuttaki siyah noktalar hem de 1. tekil kişi anlamında kullanılmıştır.)

Gül yağını eller sürünür çatlasa bülbül

15. TARİZ (İğneleme, dokundurma)Söylenen sözün ya da kavramın, gerçek ya da mecaz anlamı dışında tamamen tersini anlatma sanatıdır. Bir başka deyişle, birini küçük düşürmek onunla alay etmek ya da iğnelemek için sözün ters söyleyerek amacımızı belirtmedir. Örneğin; randevusuna geç kalmış kişiye “Aman ne kadar erken geldiniz” diyerek onu iğnelemiş oluruz. Bir kişinin tembelliğini anlamak için de “ Bu ne çalışkanlık! Dersek “tariz” yapmış oluruz.
“Bu ne kudret ki elifbayı okur ezberden”  (Eşref)Ters Öğüt DestanıBir yetim görünce döktür dişini,Bozmaya çabala halkın işiniGünde yüz adamın vur ser leşiniBir yaralı sarmak için yeltenmeHer nereye gidersen eyle talanıÖyle yap ki ağlatasın güleniBir saatte ki ağlatasın güleniEl bir doğru söylerse inanma       (Huzun)
Bu dörtlükte şair, okuyucuya öğüt veriyor. Yetim hakkını yiyen, halkın işini bozan, çevresini kırıp geçiren, kimseye yardım etmeyen birisini öğütlüyor. Ancak, dikkat edilirse şairin asıl amacı bunların tam tersinin doğru olacağını anlatmaktır. Şair, bu dörtlükte söylenenlerin tersini anlatmak istiyor.
16. İRSALİMESELŞiir ya da düzyazıda, konuya uygun düşen atasözlerinin kullanılmasıdır. Böylece düşüncenin daha da inandırıcı olması sağlanır.
Dünyada ahrete gidip gelmemekOlmasa iktiza eder ölmemek“Balık baştan kokar”, bunu bilmemekSeyrani gafilin ahmaklığından
Bu dörtlükte, 3. dizede “balık baştan kokar”, atasözü dörtlüğe uygun biçimde söylenmiş ve irsalimesel sanatı yapılmıştır.
17. TELMİH (Hatırlatma)
Söz arasında, geçmişteki bir olaya, kişiye, inanca işaret etmek onu hatırlatmaktır.
Gökyüzünde İsa ileTur dağında Musa ileElindeki âsâ ileÇağırayım Mevla’m seni

18. LEFF -Ü NEŞR (Açma ve Yayma)

Bir beytin birinci dizesinde en az iki şeyi söyleyip,ikinci dizesinde bunlarla ilgili benzerlik veya karşıtlıkları verme.

-Gönlümde ateştin gözümde yaştın

 Ne diye tutuştun,ne diye taştın.

Bahçıvan güller ekmiş

Dikeniyle bahçeye

Burada bahçıvan 2. dizedeki bahçe ile ilgilidir.

Gül sözcüğü de 2. dizedeki diken ile ilgilidir.

Dolayısıyla bir leff-ü neşr sanatı yapılmıştır.

Buy-i gül taktir olunmuş, nazın işlenmiş ucu

Biri olmuş hoy birisi dest-mal olmuş sana

(Buy-i gul: Gül kokusu; Hoy: Ter, Dest-mal: Mendil)

Bu beyitte, birinci dizedeki “buy-i gül”, ikinci dizedeki “hoy(ter)” ile: yine birinci dizedeki “destmal (mendil)” ile ilgi kurulmuştur. “Gül kokusu” ter: “naz”da “ucu işlenmiş mendil” olarak düşünülmüştür. Böylece “leff-ü Neşr” sanatı yapılmıştır.

İlk bakışta tenasüp sanatına benzerse de şekil kullanış bakımından farklıdır. Tenasüpte sözcükler gelişi güzel sıralanır. Leff-ü Neşrde birbirine denk düşürülen sözcükler belli bir sıraya göre düzenlenir.

Baran değil, şafak değil, ebr-i seher değil

Göz yaşıdır, ciğer kanıdır. Dud-i ahtır.

19. TEKRİR (Tekrar, Yineleme)

Söze güç kazandırmak için, belli sözcüklerin düzyazıda ya da şiirde yineleme sanatıdır.

Vur, aşkın ve Hak’kın zaferi için

Vur, senden bak dünya bunu istiyor;

Bu dizelerde, “Vur” sözcükleri yinelenerek “vurmak” eylemi anlamca güçlendirilmiş, tekrir sanatı yapılmıştır.

Dedim inci nedir dedi dişimdir

Dedim kalem nedir dedi kaşımdır

Dedim on beş nedir dedi yaşımdır

Dedim daha var mı dedi ki yok yok

Bu dizelerde “dedim, dedi” sözcükleriyle teknir sanatı yapılmıştır.

Kaldırımlar ıstırap çekenlerin annesi

Kaldırımlar içimde yaşamış bir insandır

Kaldırımlar duyurur sükun içinde seni

Kaldırımlar içimde uzayan bir lisandır.

20. NİDA (seslenme)

Söze söyleyişle (nazım ve nesirde) coşku katmak için ünlem görevli sözcükleri sıkça kullanmaktır. İlk bakışta tekrir sanatına benziyor. İşlevsel olarak tamamen farklıdır. Nida ya yalnız ünlem ve seslenme sözcükleri kullanır. Tekrir de ise her sözcük kullanılabilir.

Sen ey Kars’lar, Antep’ler, Erzurum’lar, Maraş’lar

Dördünden bir ikisi şehit düşen kardaşlar

Ey zeybekler, seymenler, dadaşlar diyarı hey!

21. İSTİFHAM (Soru sanatı)

Duygu ve düşüncelerin daha etkili olabilmesi için soru biçiminde anlatımdan yararlanma sanatıdır. Amaç soru sormak değil, okuyucunun dikkatini devamlı kılmaktır. İlk bakışta tecahül-i Arif sanatına benzerse de birbirinden apayrı sanattır.

Beni candan usandırdı cefadan yar usanmaz mı

Felekler yandı ahımdan muradım şemi yanmaz mı

Benim de mi düşüncelerim olacaktı

Ben de mi böyle uykusuz kalacaktım,

Sessiz, sedasız mı olacaktım böyle?

22. RÜCU (Cayma, dönme, vazgeçme)

Önceden söylenen sözden cayma ya da birbiriyle çelişir görünen düşünceleri ileri sürmektir. Rücu sanatına önceki söylenenlerden vazgeçmek anlamı yoktur, tersine önceki söylenenleri geliştirme amacı vardır.

Erbab-ı teşaür çoğalıp şair azaldı

Yok öyle değil şairin ancak adı kaldı

(Erbab-ı Teşaür Şiirle uğraşanlar)

Ferda senin, dedim beni alkışladın

Senin değil ferda sana vediadır. (emanet)

23. TERDİD (Beklenmezlik)

Bir olayı, bir düşünceyi beklenmedik bir biçimde sonuçlandırarak okuyucuyu şaşırtmayı amaçlayan bir sanattır.

Dişin mi ağrıyor?

Çek kurtul

Başınmı ağrıyor?

Bir çeyreğe iki aspirin

Verem misin?

Üzülme onunda çaresi var

Ölür gidersin!

24. KAT’I (Kesiş)

Anlamın daha da etkili olması için sözü yarıda kesme sanatıdır.

Gün, öylesine güzel ki!

Öylesine güzel ki dünya

Yaşadıkça

Akşam öylesine güzel ki!

Öylesine güzel ki akşamda ay

Ayda kadın…

25. CİNAS

Seslen aynı, anlamları farklı sözleri bir arada kullanma sanatıdır. Yani sesteş sözcüklerin ayrı ayrı anlamlarda kullanılmasıdır. Cinaslı sözcükler daha çok manilerde kullanılır.

Al beni, ele beni

Kül edip ele beni.

Seveceksen kendin sev

Sevdirme ele beni.

“Beni kül edip elekte ele”  ve “Beni ele (başkasına) sevdirme.” diyerek ele sözcüğünü iki ayrı anlamda kullanarak cinas yapmıştır.

Her nefeste eyledik yüz bin günah

Bir günaha etmedik hiçbir gün ah

Bu beyitte “günah ve gün ah” sözcükleri cinaslıdır.

Hey oynayan yavrular

Ağaçta kuş yavrular

Ellerin derdi biter

Benim derdim yavrular

Bu dörtlükte “yavrular” sözcüğü, 1. dizede gerçekten “yavru”, 2. dizede “kuşun yavrulaması”, 4. dizede “derdin çoğalması” anlamında kullanılarak cinas sanatı yapılmıştır.

 Kalem böyle çalınmıştır yazıma

Yazım kışa uymaz, kışım yazıma

26. AKİS

Cümle ya da dizedeki söz sırasının bir öncekinin tersi olarak düzenlenip tekrarlama sanatıdır.

Basit oldu mürekkep,mürekkep oldu basit

Mecaz oldu hakikat,hakikat oldu mecaz.

27. SECİ (İç Uyak)

Düzyazı cümleleri içinde ya da sonlarında yapılan uyaklara seci denir. Divan edebiyatının süslü düzyazı örneklerinde secilere bolca rastlanır.

Alimsin, ilmine gayet yok. Kadirsin kudretine nihayet yok.     ( Sinan Paşa)

Ey gözlerin nuru,gönüllerin süruru;başımızın tacı,dil ehlinin miracı…

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.