Dil ve Anlatım Ders Notları: Ses Bilgisi

Dil ve Anlatım Ders Notları: Ses Bilgisi

SES BİLGİSİ

SESLİ (ÜNLÜ) HARFLER

SESLİ HARFLER DÜZ YUVARLAK
Geniş Dar Geniş Dar
Kalın a ı o u
İnce e i ö ü

 

ÜNLÜ UYUMLARI BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU

• Kelime içindeki sesli harflerin kalınlık – incelik uyu­mudur.

Bir sözcüğün ilk hecesindeki sesli harf kalınsa son­raki hecelerde bulunan sesliler de kalın; ilk hecedeki sesli harf inceyse sonraki hecelerde bulunan sesli harfler de ince olmalıdır.

 

Konuk, savaş, temiz, ara, silgi.

 

Eğer sözcükteki sesli harfler kalın ve ince olarak karışıksa, sözcük büyük ünlü uyumuna uymuyor demek­tir.

• Türkçe sözcükler büyük ünlü uyumuna uyarlar. Kul­landığımız bazı Türkçe sözcükler değişikliğe uğradı­ğından büyük ünlü uyumuna uygunluk göstermezler ancak asıl söyleyişleri büyük ünlü uyumuna uygun­dur.

hangı > hangi,  kardaş > kardeş,  alma > elma,  ana > anne

 

• Türkçe eklerde bulunan sesli harfler büyük ünlü uyu­muna uygunluk göstererek geldikleri kelimenin son hecesindeki sesli harflere uyarlar.

 

Bil – gi,  yol – da, yer – de,  git-me-dik

 

• Ancak bazı eklerde bu uyum görülmez.

Sıradaki, bakarken gelmiyor, akşamleyin ekşimtırak meslektaş, dayımgil

 

• Birleşik sözcüklerde ve tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Hanımeli, Eskişehir, Aslanağzı, taş, ses…

 

• Yabancı kaynaklı sözcükler genellikle bu kurala aykı­rıdır.

Kitap, meydan, otomobil, gazete, televizyon, limon, selam, kalorifer…

 

• Kurala uymayan bir sözcüğe getirilen ek, son ünlüye uyar.

Annesi, elmalık, geliyordu, bahçede…

 

• Bazı sözcüklerde son ünlü kalın olduğu halde ve eklenen ek de aykırı bir ek olmadığı halde sözcü­ğün son harfi ince olduğu için gelen ek sözcüğe ince biçimde eklenir.

hakikatler, emsalsiz, dikkatli, normallik, saatiniz…

 

KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU

• Bir hecede “a, e, ı, i’ ünlülerinden biri varsa hemen sonraki hecede de yine “a, e, ı, i” ünlüleri bulunma­lıdır.

• Bir hecede “o, ö, u, ü’’ ünlülerinden biri varsa hemen sonraki hecede ya “a, e” ünlüleri ya da “u, ü” ünlü­leri bulunmalıdır.

(a. e,ı, i) >(a, e, ı,i)

 

(o, ö, ıı, ü) ya  (a. e) ya da (u, ü)

 

elma, saygı, sevgi, çocuk, oyun, sömürge…

 

• Dilimizde Türkçe olduktan halde bu kurala uymayan sözcükler de vardır.

Kavun, armut, kavuşmak, yağmur, çamur, hamur, avuç, havuç, savurmak…

 

• Türkçe’de “o, ö” ünlüleri yalnızca ilk hecede bulunurlar. ilk hecenin dışında “o, ö” ünlüleri bulunan sözcükler küçük ünlü uyumuna uymaz.

Kocaman, dövmek, koca, övgü… (uyar)

Otobüs, traktör, bando, radyo (uymaz)

 

• Küçük ünlü uyumunda dikkat edilmesi gereken husus; kelime içinde ve kelimeye gelen eklerde her sesin kendinden önceki heceyle uyuma girmesidir.

ÜNLÜ DARALMASI

• a, e ünlüleriyle biten kelimelere “-yor  eki geldiğinde kelime sonundaki geniş ünlü daralarak ı,i u, ü olur.

anla-yor —-anlıyor

izle-yor —- izliyor

özle-yor —-özlüyor

bekliyor, sevmiyor, saklıyor, görmüyor…

Ünlü daralmasıyor” ekinin dışında:

“ye -, de -, ne” sözcüklerinde kaynaştı harfi olan –“y” etkisiyle de daralma görülür.

de-y-ecek —diyecek

ye-y-ecek —– yiyecek

ne-y-e —– niye

 

ÜNLÜ DÜŞMESİ

Kimi sözcükler çekim eki aldıklarında ikinci hecelerindeki ünlüyü düşer, buna orta hece düşmesi ya da kısaca hece düşmesi de denir.

ağız-ı > ağzı

omuz – a  > omza

karın-ı > karnı

fikir-i > fikri

akıl-ı → aklı

beyin-i → beyni

 

Bazı sözcükler yapım eki alırken bir ünlü kaybına uğrayabilirler.

Koku → koklamak

İleri → ilerlemek

Oyun → oynamak

Beniz → benzemek

Ayırmak → ayrıntı

Kıvırmak → kıvrım

Devirmek → devrik

Kavuşmak → kavşak

 

Bazen iki sözcük birleşirken de ünlü düşmesi ola­bilir.

Seyir etmek – seyretmek Zikir etmek  – zikretmek Kayıp olmak -kaybolmak Sabır etmek – sabretmek

 

Ünlü ile biten sözcükler ünlü ile başlayan söz­cüklerle birleşirken bu ünlülerden birisi düşer.

Buna ünlü aşınması denir.

Cuma ertesi → cumartesi Kahve altı →kahvaltı Ne için → niçin

Ne asıl               →nasıl

Sütl ü aş → sütlaç

 

SESSİZ HARFLER (ÜNSÜZ HARFLER)

Sessiz Harfler Sert Yumuşak
Sürekli f,h,s,ş ğ,j,l,m,n,r,v,y,z
Süreksiz p,ç,t,k b,c,d,g

 

ÜNSÜZ UYUMLARI

 

ÜNSÜZ YUMUŞAMASI (Ünsüz Değişmesi)

p, ç, t, k ünsüzleriyle biten sözcüklerden sonra ünlüyle başlayan ekler gelince bu harfler yumu­şar.

p-b

ç-c

t-d

k- g,ğ

cevap   cevab-ı

ağaç ağac-a

yurt  yurd-u

çiçek  çiçeğ-e

 

Tek heceli sözcüklerin bazılarında yumuşama görülmez.

saçı, aşka, bite, kırkı, ete, oku, topu, ipe, sapı, çöpe, ota, sapı, teki… (görülmez) çoğu, kabı, yoğu… (görülür)

Bazı yabancı sözcüklerde de yumuşama olmaz, merhameti, milleti, ahlakı, hukuku, devleti…

Bazı Türkçe sözcüklerde de yumuşama olmaz, yakıtı, anıta, kanıtı…

Özel İsimlerde, yumuşama kuralı farklı özellik gösterir. Sonu süreksiz sert (p, ç, t, k) ünsüzle biten özel isme ünlüyle biten ek geldiğinde özel ismin sert ünsüzünün yazımı değişmez ancak okurken yumuşamış gibi okunur.

Mehmet – e  Mehmet’e (yazılış)

Mehmed’e (okunuş)

Zonguldak -1 Zonguldak’ı (yazılış)

Zonguldağ’ı (okunuş)

 

Sonu çift ünsüzle biten sözcüklerin bazılarında yumuşama olur, bazılarında olmaz, kurt, yurt, kalp (kurdu, yurdu, kalbi)

Türk, park, kürk (Türküm, parka, kürkü)

 

ÜNSÜZ BENZEŞMESİ (Ünsüz Sertleşmesi)

• “f s t k ç ş h p” ile biten sözcüklere “c d g” ünlüleriyle başlayan ek geldiğinde ek başındaki yumuşak ünsüzler sertleşir.

 

F S T K Ç Ş H P

ile biten sözcüklere gelen eklerin başındaki ünsüz

d — t’ye

c — ç’ye

g —- k’ye

dönüşerek sertleşir.

 

kebap-çı

hafif-çe

Türk-çe

yarış-ta

sınıf-tan

çalış-kan

tut-kun

as-kı

ağaç-ta

 

Bu kural sayıların yazımında da geçerlidi 1975’te (bin dokuz yüz yetmiş beşte ) (D)

1975’de (bin dokuz yüz yetmiş beşde) (Y)

 

 

ÜNSÜZ DÜŞMESİ

•         Son sesi “k” olan sıfatlar küçültme eki alırken söz­cüğün sonundaki “k” sesi düşer.

Sıcak-cık → sıcacık Küçük – cük → küçücük Ufa k – cık → ufacık Çabuk – cak →çabucak Minik – cik →minicik Yumuşak-cık→ yumuşacık

 

•         Sonu-k ile biten bazı sıfatlar, -l (-la) fiil yapım eki alırken “k” ünsüzü düşer.

alçak-l    alçalmak

seyrek-l  seyrelmek

ufak-la           ufalamak

küçük -l  küçülmek

 

SES TÜREMESİ

ÜNSÜZ TÜREMESİ

Bazı sözcüklerden “etmek, olmak” yardımcı fiille­riyle birleşik sözcük oluştururken ünsüz türemesi görülür.

His etmek → hissetmek Af olmak → af folmak.

Red etmek → reddetmek.

 

Bazı sözcükler çekim eki aldıkları sırada ünsüz türemesi meydana gelir.

Şık –ı  şıkkı

Af -ı — affı

Hak -ı                hakkı

 

ÜNLÜ TÜREMESİ

•        “-cik” küçültme ekinin bazı sıfatlara getirilişi sıra­sında a, e, ı, i ünlüleri türer

Az – cık         Azıcık

Dar – cık                  Daracık,

Bir – cik                   Biricik

Genç – cik  Geneecik

 

Pekiştirme öneklerinin bazı kullanımlarında görü­lür.

Sapsağlam→ sapasağlam

yapyalnız                   yapayalnız

düpdüz                 düpedüz

güpgündüz     güpegündüz

 

ULAMA

Sonu ünsüz bir harf ile biten sözcüklerden sonra ünlüyle başlayan bir sözcük geliyorsa iki sözcük bitişikmiş gibi okunur. Bu okuma biçimine ulama denir.

 

Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen_al sancak

Sönmeden yurdumun_üstünde tüten_en son_ocak

 

Ulama olabilecek sözcükler arasında herhangi bir noktalama işareti varsa ulama yapılmaz.

 

KAYNAŞTIRMA HARFLERİ

Türkçe kelimelerde İki ünlü yan yana gelmez. İkiünlünün yan yana gelme durumunda araya kaynaştırma harfleri dediğimiz y, s, ş, n ünsüzleri girer.

Sinema – a sinemaya Altı – ar > altışar

Kapı -ı   kapısı

Kasa – ın  kasanın

“s” harfi kaynaştırma eki olursa önündeki ek mut­laka tekil 3. şahıs iyelik ekidir.

(onun) Araba -ı  arabası

 

Kimi sözcüklerde bir ünlü ile bir ünsüz arasına “-n” sesinin girdiği görülür. Bu da bir çeşit kay­naştırmadır.

 

Adamın sesi-n-de

 

(-m / -n) DEĞİŞMESİ

 

Dilimizde “-b” sesi kendisinden önceki “-n” sesini ‘-m”ye dönüştürür.

çenber     çember

tanbur – tambur

penbe – pembe

kanbur – kambur

çarşanba — çarşamba

perşenbe — perşembe

sünbül — sümbül

Bu değişim özel isimlerde ve bazı birleşik söz­cüklerde olmaz.

Onbaşı, binbaşı, İstanbul, Safranbolu…

 

ÜNLÜ DEĞİŞMESİ

“Ben” ve “sen’ sözcükleri “-e” yönelme hali eki aldık­larında ünlü değişmesi görülür,

ben-e — bana

sen-e  — sana

 

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir